Piet Devos

schrijver, vertaler en literatuurwetenschapper

Luisterleven


Windstoot 3: De herontdekking van het lichaam met Bregje Hofstede

donderdag 26 augustus 2021

Toen schrijfster Bregje Hofstede als prille twintiger reeds met een heftig burn-out te maken kreeg, las ze vaak dat dit een vorm van mentale uitputting was. Maar Hofstede was het daar niet mee eens. Zoals ze in haar essaybundel De herontdekking van het lichaam (2016) laat zien, is de burn-outepidemie van de laatste jaren veeleer het gevolg van de roofbouw die we en masse op ons eigen lichaam plegen. Onder druk van werk, gezin, de jacht naar succes en likes verwaarlozen we ons lijf systematisch. Zoals Hofstede in de derde aflevering van onze podcast uitlegt, gedragen we ons alsof ons lichaam niet meer is dan ‘een vervoermiddel voor [ons] brein dat dient om dat brein, op gezette tijden van zuurstof, voedsel enzovoort te voorzien.’

Het is dan ook hoog tijd dat we de burn-out en de al even wijdverspreide slapeloosheid, die Hofstede in haar nieuwste essaybundel Slaap vatten (2021) analyseert, niet langer als individuele problemen benaderen. Het zijn collectieve symptomen van de prestatiemaatschappij waarnaar we ons met z’n allen, schijnbaar vrijwillig, blijven voegen. Om dit subtiele machtsspel te begrijpen dat onder onze huid kruipt, verwijst Hofstede naar het machtsbegrip van Michel Foucault:

‘Wie “kneedbaar lichaam” zegt, zegt Michel Foucault. In zijn bekendste boek, Discipline, toezicht en straf uit 1975, beschrijft deze Franse filosoof het ontstaan van de disciplinemaatschappij. Sinds de negentiende eeuw gebruikt de overheid niet langer lijfstraffen maar een subtielere manier om haar burgers eronder te houden: toezicht en discipline. Ze traint haar burgers om bepaald gedrag wel of niet te vertonen. Daarbij kun je denken aan het feit dat vrouwen leren om niet wijdbeens te zitten, aan de drills van soldaten, maar ook aan het afnemen van examens of het becijferen van de schoolprestaties van (steeds jongere) kinderen.

Zulke discipline dringt volgens Foucault steeds verder door in alle domeinen van het leven. Tijd en activiteit worden opgedeeld in steeds kleinere eenheden, opdat elke eenheid kan worden gecontroleerd en nuttig kan worden gebruikt.

Bovendien is het een cruciaal element van de disciplinemaatschappij dat de controle weliswaar door machthebbers (Foucault noemt instituties zoals een fabriek, school, leger of ziekenhuis) wordt gewenst, maar dat mensen die discipline op zichzelf toepassen zodra ze weten dat ze worden bekeken en becijferd. Zonder dat hij of zij zich daarvan bewust is, houdt het gedisciplineerde individu zichzelf onder controle. Daarbij vervaagt de grens tussen wat we willen omdat het de norm is, en wat we “zelf” echt willen.’

Uit: Bregje Hofstede, De herontdekking van het lichaam (2016)

In ons gesprek met Hofstede gaan we in op de mechanismen van de zelfdisciplinering, die tegenwoordig tot in onze slaapkamer doordringt. Sommige werknemers ontvangen immers al een bonus van hun werkgever als ze, door middel van slaaptrackers, kunnen bewijzen dat ze zeven uur per nacht slapen en dus overdag productiever zullen zijn!

Maar Hofstede ziet ook mogelijkheden tot verzet. Paradoxaal genoeg begint dit verzet, volgens haar, dikwijls ‘in het durven tonen van je eigen kwetsbarheid.’ Hoe dat precies zit, hoor je allemaal in Windstoot 3.

Colofon

Deze reeks ontstond in het kader van De Windstoot, de nieuwe ‘expeditie’ van vzw Wit.h.

Interviewers: Dirk Vandenberghe & Piet Devos
Voorleesstem: Mirjam Boers
Montage: Dirk Vandenberghe & Pol Isaac
Muziek: Pol Isaac

Foto Bregje Hofstede © Willemieke Kars

Windstoot 3: De herontdekking van het lichaam met Bregje Hofstede

Andere onderwerpen in de categorie Luisterleven:

Windstoot 4: De grote angst in de bergen van C.-F. Ramuz

28 oktober 2021
In een Zwitsers bergdorpje trekt een groepje jonge herders met hun koeien naar een hoger gelegen alpenweide. De ouderen in het dorp hebben hen nochtans gewaarschuwd: de berg wil ons daar niet hebben... We praten met Ramuz’ vertaler Rokus Hofstede over de krachtmeting tussen mens en natuur in deze ecologische roman avant-la-lettre.
LEES MEER

Windstoot 2: ‘Ontluisterde fetisj’ van Roger Van de Velde

17 juni 2021
In het korte verhaal ‘Ontluisterde fetisj’ legt Roger Van de Velde (1925-1970) de machtsverhoudingen binnen de gevangenis bloot die hijzelf, als geïnterneerde, maar al te goed kende. We praten met Van de Veldes biografe Ellen Van Pelt over diens tragische verslaving en vlijmscherpe, ironische pen. Maar ook over de censuur die Van de Velde trof.…
LEES MEER

Windstoot 1: 'De idioot in het bad' van M. Vasalis

22 april 2021
Met ‘De idioot in het bad’ als poëtische leidraad praten we met kinder- en jeugdpsychiater Winny Ang over de spanning tussen macht en zorg in de geestelijke gezondheidszorg.
LEES MEER

Windstoot: verhalen over macht en kwetsbaarheid (podcast)

04 april 2021
Windstoot is een podcast over macht en kwetsbaarheid en wat de literatuur ons daarover kan leren.
LEES MEER

Weg uit de herrie: hoe ik een stiltezoeker werd

13 augustus 2018
In de stilte wordt de eigenlijke polsslag van het leven hoorbaar.
LEES MEER

Luisteren naar supernova’s: over de zeggingskracht van sonificatie

24 juni 2018
Doorgaans visualiseren we onze kennis van de wereld, maar waarom zouden we niet een keertje luisteren naar de sterren, aardbevingen of ons brein?
LEES MEER

Geluid: op ontdekking tussen horen en luisteren

31 mei 2018
De komende weken mag ik lesgeven over stedelijke geluidsomgevingen. Plots echter lijkt niets me zo raadselachtig als geluid.
LEES MEER