Piet Devos

schrijver, vertaler en literatuurwetenschapper

Luisterleven


Windstoot 6: Welkom in het rijk der zieken (Hanna Bervoets)

donderdag 14 juli 2022

Hoofdpersonage in Hanna Bervoets’ roman Welkom in het rijk der zieken (2019) is de jonge dertiger Clay, die bij een bezoekje aan een kinderboerderij q-koorts oploopt en daardoor chronisch ziek wordt. De aanhoudende pijn- en vermoeidheidsklachten zetten heel diens leven op zijn kop. Niet alleen verliest hij zijn baan en loopt zijn relatie stuk, ook raakt hij steeds meer geïsoleerd van de leefwereld en het gejakker van zogenaamd ‘gezonde’ mensen. Naar aanleiding van Bervoets’ satirische roman hebben we het, in de zesde aflevering van onze Windstoot-podcast, over de sociale uitsluiting die veel langdurig zieken treft. We praten hierover met Lynn Formesyn, zelf ervaringsdeskundige en auteur van het kritische boek Zinvol ziek (2021).

Nadat hij langdurig ziek is geworden, komt Clay in een heuse parallelle wereld terecht: het rijk der zieken. Bervoets verwijst hiermee naar de beroemde studie Ziekte als metafoor (1977), waarin Susan Sontag schreef:

'Iedereen wordt geboren als burger van twee rijken. Wij zijn zowel burger van het rijk der gezonden als van het rijk der zieken. Hoewel we bij voorkeur alleen van het goede paspoort gebruikmaken, komt iedereen vroeg of laat gedwongen in dat andere rijk terecht, al is het maar tijdelijk.'

Bervoets heeft deze overdrachtelijke scheiding tussen twee rijken letterlijk opgevat. Clay wordt in het rijk der zieken dan ook rondgeleid door een zekere Susan… Zo brengt zij hem naar een    pakhuis waar hij zijn eigen lijf moet zoeken:

‘Susan: Mijn excuses, ik had je moeten voorbereiden. Niet iedereen vindt de lijvenloods een prettige aanblik.
Clay: Wie vindt dit wél een prettige aanblik, Susan? Een stel onthoofde lijven op een rij, gatver, ik kan hier niet naar kijken, hoor.
S: Ga even zitten, je ziet helemaal wit.
C: Hoeveel van dit soort loodsen zijn er?
S: Dit is de enige.
C: Hoe kan dat? Er zijn meerdere pillenpakhuizen, zei je, en dan is er maar één loods als deze?
S: De lijven worden een paar keer per uur vervangen, ververst, ze zijn voor de nieuwelingen. Of eigenlijk: vàn de nieuwelingen. Jouw lijf staat er ook bij.
C: Niet waar.
S: Ga maar zoeken.
C: Nee, ik kan hier niet tegen. Die daar rechts, die heeft allemaal gore rode vlekken op zijn buik.
S: Dat is eczeem. Heb jij last van eczeem, Clay?
C: Nee!’

Als Clay zijn lijf eenmaal opgeduikeld heeft, moet hij het overal met zich meezeulen. Het is een treffend beeld voor het chronische zieke lichaam dat tot een lastpak, een ‘onding’ is verworden. ‘Bervoets doorprikt in die parallelle wereld dingen die in onze werkelijkheid, effectief, voor heel veel frustratie zorgen’, merkt Lynn Formesyn op. Bervoets doet dit vaak met veel humor. Zo maakt Clay er kennis met ‘pillenpakhuizen’ waar de zwerfpillen die wij massaal weggooien worden verzameld, en moet hij het woud van schimmige therapieën doorkruisen. Maar tegelijk voelt hij zich ook machteloos ten overstaan van de bureaucratische en medische mallemolen, die heel stroperig werkt en hem belet terug te keren naar het normale leven.

Welkom in het rijk der zieken is een uniek boek. Niet alleen omdat het verteld wordt vanuit het perspectief van de (chronisch) zieke persoon zelf – een grote zeldzaamheid in onze literatuur. Dit zorgt er bijvoorbeeld voor dat het leven met constante pijn heel indringend beschreven wordt. Daarnaast laten de satirische uitvergrotingen in de roman ook zien dat langdurig ziek zijn niet louter een individueel probleem is, maar een door-en-door politieke kwestie. Met Bervoets en Formesyn moeten we ons de vraag stellen: hoe lang nog zal deze grote groep van langdurig zieken onzichtbaar blijven en worden uitgesloten van het sociale leven? Hoe lang nog zullen politici hen uitsluitend behandelen als ‘inactieven’ of ‘werkonwilligen’? En last but not least, hoe kunnen wij – mensen met een handicap of chronische ziekte – in verzet komen tegen onze systematische exclusie?

Colofon

Deze reeks ontstond in het kader van De Windstoot, de nieuwe ‘expeditie’ van vzw Wit.h.

Interviewers: Dirk Vandenberghe & Piet Devos
Voorleesstem: Mirjam Boers
Montage: Dirk Vandenberghe & Pol Isaac
Muziek: Pol Isaac

Foto Lynn Formesyn (c) Lynn Formesyn

Windstoot 6: Welkom in het rijk der zieken (Hanna Bervoets)

Andere onderwerpen in de categorie Luisterleven:

Windstoot 5: Sister Outsider van Audre Lorde

10 maart 2022
In krachtdadige toespraken en poëzie heeft de Afro-Amerikaanse Audre Lorde zich haar leven lang verzet tegen structurele onderdrukking. Keer op keer nam ze het op voor zwarte vrouwen en de lhbtq!-gemeenschap. Deze poëtisch-politieke strijd is nog altijd even actueel, vertelt ons Dalilla Hermans, zonder twijfel Lordes vurigste fan in Vlaanderen!…
LEES MEER

Windstoot 4: De grote angst in de bergen van C.-F. Ramuz

28 oktober 2021
In een Zwitsers bergdorpje trekt een groepje jonge herders met hun koeien naar een hoger gelegen alpenweide. De ouderen in het dorp hebben hen nochtans gewaarschuwd: de berg wil ons daar niet hebben... We praten met Ramuz’ vertaler Rokus Hofstede over de krachtmeting tussen mens en natuur in deze ecologische roman avant-la-lettre.
LEES MEER

Windstoot 3: De herontdekking van het lichaam met Bregje Hofstede

26 augustus 2021
Zoals zo velen kampte schrijfster Bregje Hofstede reeds jong met heftige burn-outklachten en chronische slapeloosheid. Zoals ze in de derde aflevering van onze podcast uitlegt, zijn dit geen strikt individuele problemen. Het zijn veeleer collectieve symptomen van de prestatiedruk waaraan we ons, schijnbaar vrijwillig, onderwerpen.
LEES MEER

Windstoot 2: ‘Ontluisterde fetisj’ van Roger Van de Velde

17 juni 2021
In het korte verhaal ‘Ontluisterde fetisj’ legt Roger Van de Velde (1925-1970) de machtsverhoudingen binnen de gevangenis bloot die hijzelf, als geïnterneerde, maar al te goed kende. We praten met Van de Veldes biografe Ellen Van Pelt over diens tragische verslaving en vlijmscherpe, ironische pen. Maar ook over de censuur die Van de Velde trof.…
LEES MEER

Windstoot 1: 'De idioot in het bad' van M. Vasalis

22 april 2021
Met ‘De idioot in het bad’ als poëtische leidraad praten we met kinder- en jeugdpsychiater Winny Ang over de spanning tussen macht en zorg in de geestelijke gezondheidszorg.
LEES MEER

Windstoot: verhalen over macht en kwetsbaarheid (podcast)

04 april 2021
Windstoot is een podcast over macht en kwetsbaarheid en wat de literatuur ons daarover kan leren.
LEES MEER

Weg uit de herrie: hoe ik een stiltezoeker werd

13 augustus 2018
In de stilte wordt de eigenlijke polsslag van het leven hoorbaar.
LEES MEER

Luisteren naar supernova’s: over de zeggingskracht van sonificatie

24 juni 2018
Doorgaans visualiseren we onze kennis van de wereld, maar waarom zouden we niet een keertje luisteren naar de sterren, aardbevingen of ons brein?
LEES MEER

Geluid: op ontdekking tussen horen en luisteren

31 mei 2018
De komende weken mag ik lesgeven over stedelijke geluidsomgevingen. Plots echter lijkt niets me zo raadselachtig als geluid.
LEES MEER